Goed kleurenplan is meerwaarde
Een goed kleurenplan kan een meerwaarde zijn voor de schilder. Maar wat is een goed kleurenplan? ìOm een goed kleuradvies te kunnen maken, moet je weten wat kleur is en vooral wat kleur doet met mensenî, stelt kleuradviseur Marijke van Loon. ìKleur moet je niet alleen technisch benaderen, zoals de meeste schilders doen, maar vooral ook vanuit gedragî, vindt schilderondernemer Geert-Jan Derks. Een gesprek over kleur en vooral kleurbeleving.
Beide leven voor kleur. De een heeft er haar beroep van gemaakt, voor de ander kleurt kleur zijn werk als schilderondernemer. 'Kleur boeit me enorm. Veel meer dan de technische kant van het bedrijf', zegt Geert-Jan Derks, directeur van Derks Schilders te Grave, die zelfs een dichtbundel heeft laten maken vol gedichten en kleur om te benadrukken dat kleur niet alleen een visuele betekenis heeft. 'Je kunt zoveel meer betekenen voor mensen en hun leef- of werkomgeving als je de goede kleuren adviseert. Vooral werkgevers kunnen geld verdienen door te investeren in een goed kleurenplan: een werkomgeving met de juiste kleuren, bevordert de werksfeer en beperkt het ziekteverzuim. Daar is niets zweverigs aan.'
Kleuradviseur Marijke van Loon beaamt dit. 'Opdrachtgevers vragen mij altijd "wat kost u?" Als ik dan zeg dat een echt goed kleurenplan niets kost, maar alleen oplevert, kijken ze me vreemd aan. Dat is nu juist het probleem: in Nederland kent men de kracht van kleur nog niet. Vooral in de bouw is kleur een ondergeschoven kindje. Vaak leveren schilders en ook verffabrikanten zelfs een gratis 'advies'!"
Gecompliceerd
Kleur is niet wat we zien, stellen Van Loon en Derks. Kleur is meer, veel meer. 'Kleur is visueel geluid', vindt de kleuradviseur. 'Wij horen wel geluiden, maar beleven ze niet bewust. Maar goed ook, want als we alle geluiden bewust zouden ervaren, zouden we aan het einde van de dag totaal gesloopt zijn. Met kleur werkt het precies zo.'
'Kleur is uniek', vindt de schilderondernemer. 'Daarom is het ook zo'n moeilijk onderwerp. Het is afhankelijk van enerzijds de lichtval op dat moment en anderzijds de waarneming van een kleur door een persoon.' Als die persoon kleur al bewust waarneemt, vult Van Loon aan: 'Kleur komt binnen vanuit je onderbewustzijn. Wie kijkt nu bewust naar kleur? In mijn praktijk tref ik zoveel onbekendheid met kleur. Kleur maakt veel emoties los bij mensen, maar weinig mensen, ook kleurgevers, zijn zich daarvan bewust.'
Onkunde
En daarmee raakt de kleuradviseur een gevoelige snaar. Want kleur heeft alles te maken met schilderwerk. Er is echter slechts een handjevol deskundigen als het om kleur gaat, meent Van Loon. ìDe onkunde is groot. Alleen is dat besef er niet. De meeste mensen die een kleurenadvies maken zijn onbewust onbekwaam als het om kleur gaat. Waar moeten ze de kennis ook vandaan halen? Er bestaat in Nederland slechts een basisstudie bij het L.O.I. Zelfs bij de studie voor architecten is de aandacht voor kleur beperkt. Daarom gebruiken architecten ook vaak teveel kleur of juist geen kleur. 'Gebruik van natuurlijke materialen', heet dat dan; beton met beton of beton met glas.
Kleuronbekwaam?
Derks: 'De meeste schilders benaderen kleur alleen vanuit de techniek. Dat is ook wat we leren. Ik ben bioloog/gezondheidskundige en heb de nodige schildersopleidingen gevolgd toen ik het bedrijf van mijn vader overnam. Wat ik nooit begrepen heb, is dat er bij die opleidingen zo weinig aandacht aan kleur werd en wordt besteed, terwijl kleur zo belangrijk is voor de schilder. De technische benadering is maar een aspect. Belangrijker is de kennis van wat kleur doet met mensen. En dat maakt kleurbepalen ook zo moeilijk. Want technisch inzicht en inzicht in kleur en kleurbeleving zijn twee totaal verschillende talenten. Het gebeurt zelden dat beide talenten bij een persoon even goed ontwikkeld zijn.' Van Loon beaamt dat. 'Veel techneuten zijn taakgericht en niet omgevingsgericht.'
Niet
De meeste mensen die een kleurenplan maken, gaan uit van hun eigen 'gevoel voor kleur'. 'Fout', zegt Van Loon. 'Kleur moet je bepalen vanuit de universele liefde voor mensen. Als kleuradviseur heb je een dienende taak. Jij bent verantwoordelijk voor het welbevinden van de mensen voor wie je de omgeving bepaalt.'
Derks: 'Maar je bent ook scheppend. En vaak wil ik daar ook iets van mezelf inleggen. Waarom? Noem het mijn handtekening zetten.'
Van Loon: 'Daar hebben de mensen die daar wonen geen boodschap aan. Als je mensen onvrijwillig wilt confronteren met jouw werk, dan moet je kunstschilder worden. Dan kunnen mensen kiezen om het te kopen als ze het mooi vinden. Een kleurenplan is alleen goed als het harmonisch is, als het klopt en dus prettig aanvoelt. Disharmonie voelt niet prettig.'
Wel
Beide zijn het erover eens dat harmonie uitgangspunt is bij het kleur bepalen. 'Harmonie met de omgeving, de architectuur en de gebruikte materialen', aldus Van Loon. 'Een voorbeeld? Een nieuw appartementencomplex, strakke lijnen, grote muuroppervlakken en alles grijs met grijs. Erg in, tegenwoordig. Maar, daaromheen staat allemaal laagbouw. Beseft zo'n architect wel wat hij die bewoners aandoet, die dag in dag uit tegen die grijze muur aankijken? Of wat dacht je van het dagelijkse uitzicht op een flat in allerlei kleuren. Dat is a-sociaal. Als je in een casino knettergek wordt van de kleuren, is dat geen probleem; daar verblijf je kortstondig en vrijwillig. Maar in een zitruimte en in kantoren ga je anders met kleur om. Als het om een interieur gaat bij een particulier moet je je inleven in die bewoner, vragen wat ze mooi vinden, observeren wat er in huis is. Je moet zorgen voor harmonie; wat jijzelf mooi vindt, is niet interessant.'
Derks: 'Meestal weet men wel wat er fout is. Het is altijd te; te harde kleuren, teveel glans, teveel contrast. Te weinig kan ook het geval zijn. In Brabant staat een kasteel in een prachtige kleur. Alle huizen daaromheen hebben dezelfde kleur. Wel een eenheid, maar de wijk is dood. Ik ben ervan overtuigd dat het door de kleur komt.'
Van Loon: 'De kleurwerking is altijd afhankelijk van de kleur ernaast. Blauwgroen is zoín voorbeeld. Buiten gaat deze kleur een bij voorbaat verloren strijd aan met de natuur. En dat is wat kleur niet mag doen. Hetzelfde is het geval bij mooi vormgegeven huizen. Dan moet je kleur op de achtergrond houden en is geen kleur beter dan teveel kleur.'
Minder ziekte
Vanuit zijn achtergrond benadert Derks kleur en kleurbeleving vooral vanuit de gedragskundige hoek. 'Mensen behoren bij de zoogdieren en gedragspatronen zijn vergelijkbaar. Pas als je weet hoe mensen op bepaalde zaken reageren, kun je een goed kleurenadvies maken. Kleur beïnvloedt het gedrag. Daarom ga ik om schilderwerk te werven, niet meer naar een hoofd techniek, maar naar het hoofd personeelszaken. Mensen die in kleurloze of grijze kantoren of fabriekshallen werken, zijn gemiddeld vaker ziek dan mensen die buiten werken of in kantoren met een juiste kleurstelling. In een fabriek waar 1000-dingen-doekjes worden gemaakt, werkten 450 mensen in een grijze omgeving. Op mijn advies is de productiehal extra licht gemaakt met bepaalde kleuraccenten. De mensen zijn er bijzonder tevreden over en het ziekteverzuim is gedaald. Als je dat als werkgever kunt besparen, dan is schilderwerk peanuts.'
Studie
Om kleur die plaats te laten krijgen die het verdient, moet het belang van kleur eerst worden erkend. 'Kleur bepalen is geen trucje, maar vakmanschap waarvoor veel kennis is vereist. Die erkenning is er niet eens!', aldus Derks.
Van Loon: 'Klopt. Ik word als kleuradviseur nog vaak meewarig aangekeken. Er moet echt een vierjarige hbo-opleiding kleuradviseur komen. Ja, vier jaar. Want om een juist kleuradvies te kunnen maken, moet je een visueel voorstellingsvermogen hebben en ruimtelijk inzicht. Dat zijn talenten, dat kun je niet leren. Daarnaast moet je kennis hebben van kleur en kleurwerking, communicatief en sociaal zijn, empatisch kunnen denken en bovendien kennis hebben van architectuur, bouwmaterialen, stijlperiodes en interieurstoffering. Er zijn nu zoín 15.000 bedrijven die zich bezig houden met kleur en kleurinrichting en velen gaan uit van eigen 'kleurgevoel'. Het moet dus anders. Maar jammergenoeg zijn er nog te weinig mensen die dit inzien om een vuist te kunnen maken en het tij te keren.'
Erkenning
Derks heeft zich lang een roepende in de woestijn gevoeld bij zijn erkenning voor kleur. Maar zijn inspanningen onder opdrachtgevers werpen vruchten af. ìHet kost veel overredingskracht, soms duurt het jaren, maar als je eenmaal hebt laten zien dat het werkt, is het goed en heb je het vertrouwen van de opdrachtgevers. Ik ben nu kleurenadviseur voor bepaalde bedrijven, ontwerp looppadenplannen, maak productieprocessen visueel, en dat is prachtig werk.' Zijn medewerkers zijn nu ook zover dat ze kleur als meerwaarde van hun werk zien. 'Eerst protesteerden ze tegen de werkmappen en was het 'Derks weer met zijn kleuren'. Nu vragen ze: 'Welke kleur?''
Ook Van Loon ondervindt nu langzamerhand meer erkenning voor kleur. 'Het gaat niet alleen om de uitstraling van een pand of complex als het klaar is. Schilders werken met meer plezier aan de uitvoering als ze de achterliggende gedachte weten en bewoners zijn vriendelijker. Die weten wat ze krijgen en waarom.'
Bewonersvrijheid
Bij het opknappen van een woonwijk geven steeds meer woningcorporaties hun bewoners in mindere of meerdere mate vrijheid bij de kleurbepaling van hun woning. Marijke van Loon en Geert-Jan Derks hebben zo hun twijfels over deze aanpak. 'Die vrijheid is lang niet altijd verstandig', vindt Van Loon. ìDat wordt chaos. Loop eens door een gemiddelde wijk en kijk naar de gordijntjes en al de accessoires. Eenzelfde diversiteit krijg je dan ook op de gevels. In een woonwijk gaat het collectieve belang boven individuele belang.'
Derks: 'Ik worstel met dat idee. In principe ben ik een rechtgeaard liberaal, dus men moet kunnen kiezen. Laat je de bewoners vrij dan kun je een prachtige lappendeken krijgen. Maar tegelijkertijd wordt het inderdaad een gigantisch visuele chaos. Maar wie ben ik om daarover te oordelen?'
Van Loon: 'Ik kan met die gedachtegang omgaan. Maar wat zijn de gevolgen? Een omkleuring is eens in de achttien jaar, de gemiddelde mutatiegraad is zeven jaar. Dan bereik je niet wat je wilt.'
Eisma's Schildersblad, nr. 13, 6 november 2003